Zmiany po 1989 roku

Ze względu na lokalny charakter ciepłownictwa, istnieje tyle systemów ciepłowniczych ile miejscowości, w których jest sieć ciepłownicza. Operatorami sieci są miejscowe przedsiębiorstwa, które mają różną strukturę, w zależności od rodzaju działalności gospodarczej, jaką prowadzą. W dużych miastach wytwarzanie i przesył ciepła zostały rozdzielone pomiędzy odrębne podmioty, natomiast w mniejszych przedsiębiorstwa ciepłownicze zajmują się jednym i drugim.

 

Komunalizacja

 

Przedsiębiorstwa ciepłownicze do czasu transformacji ustrojowej w Polsce funkcjonowały w większości jako przedsiębiorstwa państwowe, dla których organem założycielskim były władze gminy lub Skarb Państwa, część z nich natomiast była zakładami budżetowymi.

 

Ustawa o samorządzie terytorialnym z 8 marca 1990 roku określiła, że zaopatrzenie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy, w szczególności dotyczyło to zaopatrzenia w ciepło. Z kolei ustawa komunalizacyjna z 10 maja 1990 roku dała materialne podstawy do realizacji tych obowiązków, uwłaszczając samorządy w stosunku do mienia służącego do tego celu. Organy administracji rządowej zarządzające majątkiem w imieniu Skarbu Państwa (organy założycielskie) zostały zobowiązane w tej ustawie do przekazania na rzecz gmin nieruchomości i mienia ruchomego niezbędnego do wykonywania ich zadań własnych. W ten sposób część mienia ogólnonarodowego (państwowego) została przekazana jednostkom samorządowym, czyli nastąpiła komunalizacja.

 

Proces ten nie objął jednak całego kraju. Najczęstszym powodem nieprzeprowadzenia komunalizacji były nieuporządkowane stany prawno-własnościowe przedsiębiorstw. Ponadto w początkowym okresie w dyrekcjach Wojewódzkich Przedsiębiorstw Energetyki Cieplnej przeważały negatywne opinie i niechęć do zmian. WPEC-e obejmowały swoim zasięgiem województwa, tymczasem komunalizacja powodowała podział tych przedsiębiorstw na niewielkie, samodzielne zakłady, z własnym zarządem i mieniem.

 

W odniesieniu do przedsiębiorstw ciepłowniczych stosowane były dwa tryby komunalizacji:

 

• dotycząca zarówno przedsiębiorstw wytwarzających ciepło, jak i przedsiębiorstw dystrybucyjnych (sieciowych)

• obejmująca tylko przedsiębiorstwa sieciowe, natomiast źródła ciepła pozostały nadal własnością Skarbu Państwa.

 

Pierwszy z tych trybów zastosowano do większości przedsiębiorstw ciepłowniczych znajdujących się w małych i średnich miastach, natomiast podział majątku ciepłowniczego między gminę i Skarb Państwa nastąpił przede wszystkim w większości miast wojewódzkich. Wyjątkiem wśród dużych systemów ciepłowniczych była Łódź, gdzie zarówno elektrociepłownie, jak i sieć ciepłownicza pozostały w rękach Skarbu Państwa.

 

 

Komercjalizacja

 

Gminy, które zostały uwłaszczone na majątku ciepłowniczym, miały do wyboru różne drogi dalszych działań restrukturyzacyjnych:

 

• powołanie zakładu budżetowego, którego zadaniem byłoby prowadzenie spraw ciepłownictwa (i nie tylko) w gminie

• komercjalizację, czyli przekształcenie przejętego zakładu ciepłowniczego w spółkę prawa handlowego (najczęściej w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością), której byłyby jedynym udziałowcem (akcjonariuszem)

• powołanie spółki ciepłowniczej lub holdingu międzygminnego, w których skład włączony zostałby majątek ciepłowniczy

• prywatyzację bezpośrednią, czyli sprzedaż przedsiębiorstwa lub wniesienie go aportem do innej spółki

oddanie majątku ciepłowniczego w użytkowanie (dzierżawę).

 

Wszystkie wyżej wymienione rodzaje przekształceń własnościowych miały miejsce w polskim ciepłownictwie, jednakże część gmin nie podejmowała żadnych kroków restrukturyzacyjnych i poprzestała na komunalizacji.

 

Działaniem legislacyjnym, mającym przyspieszyć zmiany prawno-własnościowe w ciepłownictwie była ustawa o gospodarce komunalnej z roku 1996. Akt ten nakładał na gminy obowiązek podjęcia uchwał przekształcających przedsiębiorstwa komunalne, zajmujące się między innymi ciepłownictwem w zakłady budżetowe bądź spółki prawa handlowego. Ustawa, która w art. 14 stanowiła, że Przedsiębiorstwa komunalne, w stosunku do których rada gminy do dnia 30 czerwca 1997 roku nie postanowiła o wyborze organizacyjno-prawnej formy lub o ich prywatyzacji, ulegają z dniem1 lipca 1997 roku przekształceniu w jednoosobową spółkę gminy, z mocy prawa, spowodowała, że wiele z nieprzekształconych wcześniej przedsiębiorstw komunalnych przyjęło jedną z form wymienionych w akcie prawnym. W większości była to forma spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Jednak z powodu „kiksa” ustawodawcy (obowiązek podjęcia uchwały o przekształceniu, a nie faktyczne przekształcenie) niektóre gminy wywiązały się z zobowiązania prawnego, podejmując w terminie odpowiednią uchwałę, ale na tym poprzestały, odkładając samo przekształcenie na bliżej nieokreślony termin. Na przykład w Warszawie uchwałę o przekształceniu Stołecznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w spółkę prawa handlowego podjęto wprawdzie w roku 1997, lecz spółka powstała z dniem 1 stycznia 2003 roku. Należy podkreślić, że po wejściu w życie cytowanej ustawy, w sprawach przekształcenia przedsiębiorstw komunalnych w spółki nie stosowało się już przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

 

W wyniku zawiłości prawnych, a także „oporu materii”, o którym wspomniano wyżej, niektóre gminy nie dotrzymały terminów komunalizacji mienia ciepłowniczego. Dlatego część pośród działających w Polsce przedsiębiorstw ciepłowniczych pozostała ciągle własnością państwową, będącą w gestii wojewodów. Zostały one następnie przekształcone w spółki Skarbu Państwa, które w późniejszym czasie sprzedano.

 

Komercjalizacja, czyli powołanie jednoosobowej spółki gminy lub Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowego państwowego przedsiębiorstwa ciepłowniczego, była w założeniu etapem przejściowym przed prywatyzacją. Taki tok zdarzeń sugerowało określenie „prywatyzacja pośrednia”. Niestety wiele dawno już skomercjalizowanych przedsiębiorstw zatrzymało się na tym etapie przekształceń. Różne były tego powody. Najczęściej zaniechanie wykonania następnego kroku (tj. prywatyzacji) wynikało z założenia, że wyzbycie się własności spółki pozbawi jej dotychczasowego właściciela – gminę – kontroli nad przedsiębiorstwem i narazi na kłopoty w wypełnianiu jej ustawowego obowiązku zapewnienia zaopatrzenia mieszkańców w ciepło. Obawy te były nieuzasadnione, gdyż istniały inne sposoby, a nie tylko nadzór właścicielski, zapewniające równie skuteczną kontrolę przedsiębiorstwa ciepłowniczego. Mowa tu przede wszystkim o odpowiednich zapisach w statutach lub umowach spółek oraz w kontraktach prywatyzacyjnych, dotyczących zakresu uprawnień decyzyjnych dla realizacji zadań własnych gminy.

 

 

Prywatyzacja i obecna struktura własnościowa

 

Podstawą prawną prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz przedsiębiorstw gospodarki komunalnej jednostek samorządu terytorialnego były: ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, wspomniana wyżej ustawa o gospodarce komunalnej i Kodeks spółek handlowych.

 

Ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw przewidywała dwie możliwości:

• prywatyzację bezpośrednią – likwidacyjną

• prywatyzację pośrednią – kapitałową.

 

Prywatyzacja metodą bezpośrednią – likwidacyjną polegała na zmianie formy własności przedsiębiorstwa państwowego, bez uprzedniej komercjalizacji, a dokonywana była przez organ założycielski. Odbywało się to najczęściej poprzez:

• sprzedaż przedsiębiorstwa w całości lub w zorganizowanych częściach

• wniesienie majątku przedsiębiorstwa w całości lub w zorganizowanych częściach do spółki w wyniku rokowań podjętych na podstawie publicznego zaproszenia.

 

Prywatyzacja pośrednia (kapitałowa) składała się z dwóch etapów: komercjalizacji, a następnie zbycia akcji lub udziałów powstałej spółki, przy czym pierwszy etap stanowił warunek konieczny do przeprowadzenia drugiego. Komercjalizacja polega na przekształceniu formy prawnej przedsiębiorstwa, które z państwowego staje się spółką prawa handlowego z większościowym (na ogół 100%) udziałem gminy. Po tym następował drugi etap prywatyzacji pośredniej, polegający na sprzedaży przez właściciela udziałów lub akcji skomercjalizowanych spółek inwestorom, którymi mogły być osoby prawne (także inwestorzy zagraniczni) lub fizyczne.

 

W sektorze ciepłownictwa obecnie występują następujące formy działań prywatyzacyjnych:

• majątkowe – wprowadzenie prywatnego kapitału do przedsiębiorstwa poprzez:

         – sprzedaż akcji lub udziałów w spółce prawa handlowego – wielkość zbywanych pakietów jest zróżnicowana. Gmina, aby zachować prawa do realizacji zadań określonych przez ustawę o samorządzie gminnym, zapewnia odpowiednie zapisy w kontrakcie prywatyzacyjnym oraz
w statucie lub umowie spółki (jeśli zachowuje część akcji lub udziałów mniejszościowego właściciela);

               – sprzedaż majątku przedsiębiorstwa nieskomercjalizowanego;

         – podwyższenie kapitału poprzez kolejne serie emisji akcji w spółce akcyjnej bądź wprowadzenie inwestora strategicznego do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością;

• zamiana wierzytelności producenta wobec dystrybutora ciepła będącego własnością gminy na akcje bądź udziały tego dystrybutora – wytwórca ciepła staje się właścicielem dystrybutora;

• wydzierżawienie majątku będącego własnością komunalną, zwane też systemem powierniczym, polegające na prywatyzacji działalności operacyjnej (umowa dzierżawy systemu ciepłowniczego i umowa na świadczenie usług ciepłowniczych). Majątek będący własnością komunalną jest dzierżawiony przez spółkę powołaną przez pracowników i ewentualnie kapitał obcy (np. branżowy, zagraniczny);

• prywatyzacja zarządzania mieniem polegająca na zleceniu przez gminę podmiotowi prywatnemu zarządzania wyodrębnionym majątkiem ciepłowniczym gminy.

 

 

Prywatyzacja firm ciepłowniczych w Polsce rozpoczęła się już na początku lat 90. i była jednym z efektów komunalizacji Wojewódzkich Przedsiębiorstw Energetyki Cieplnej. Komunalizacja spowodowała rozpad każdego z tych dużych przedsiębiorstw państwowych na kilka lub kilkanaście małych firm, dla których gminy stały się organami założycielskimi. Szczególny wyjątek stanowi tu Górny Śląsk, gdzie niektórych tak powstałych przedsiębiorstw ciepłowniczych, działających na obszarze kilku gmin, nie udało się skomunalizować. Podstawową przyczyną tego był brak jednoznacznej postawy w tej sprawie zarówno władz gminnych, jak i wojewody.

 

Na początku lat 90. w kilku gminach powstały spółki pracownicze, które wydzierżawiły od gmin majątek ciepłowniczy i podjęły się jego eksploatacji (np. DZT Wałbrzych S.A. założona w 1992 roku, PEC Kalisz

Sp. z o.o. założona w 1994 roku, Ciepłownia Rydułtowy Sp. z o.o. założona w 1993 roku). Każda z tych spółek przyjęła nieco inne zasady funkcjonowania wynikające z umowy z właścicielem infrastruktury ciepłowniczej. Wspólną dla nich cechą była eksploatacja majątku, który nie był własnością spółki.

 

Prywatyzacja majątkowa pozostałych przedsiębiorstw ciepłowniczych rozpoczęła się kilka lat później. Jednymi z pierwszych przedsiębiorstw, które pozyskały kapitał prywatny były: Ostrowski Zakład Ciepłowniczy S.A. w Ostrowie Wielkopolskim (OZC S.A.) i Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Wrocław S.A. OZC S.A. uzyskał kapitał poprzez wejście na Centralną Tabelę Ofert (CeTO) w 1997 roku, natomiast MPEC Wrocław S.A. – emitując obligacje zamienne na akcje (1998 rok) i wchodząc na Giełdę Papierów Wartościowych (2000 rok). Akcje tych spółek w kolejnych latach zostały wykupione bądź to w części (OZC), bądź w całości (MPEC Wrocław) przez prywatny kapitał. Prawie wszystkie duże elektrociepłownie zostały sprzedane przez Skarb Państwa zagranicznym inwestorom branżowym. Jako ciekawostkę można podać los Elektrociepłowni Warszawskich, które Skarb Państwa w 2000 roku sprzedał europejskiemu koncernowi energetycznemu Vattenfall, a po 11 latach elektrociepłownie te odkupiło PGNiG S.A. – spółka z większościowym kapitałem Skarbu Państwa.

 

W większości jednak przedsiębiorstw ciepłowniczych, zarówno sieciowych, jak i wytwarzających ciepło doszło do prywatyzacji majątkowej poprzez bezpośrednią sprzedaż udziałów lub akcji należących do gminy lub Skarbu Państwa. 

 

Wersja do druku Wersja do druku | Mapa witryny
© Całość praw autorskich: Filip Wiśniewski