Rozwój w stolicy 

Równolegle z odbudową Warszawy ze zniszczeń wojennych toczyły się dyskusje nad przyszłym systemem ogrzewania mieszkań. Pierwotnie w Biurze Odbudowy Stolicy, powołanym w 1945 roku przez Krajową Radę Narodową, rozważano montaż odrębnych instalacji centralnego ogrzewania dla każdego budynku, aby w przyszłości można było je połączyć siecią centralną. Jednocześnie już w 1947 roku podjęto ideę wykorzystania ciepła produkowanego w elektrowniach. Centralny Zarząd Energetyki wydelegował inżynier Witolda Szumana z misją zapoznania się z rozwiązaniami scentralizowanych systemów ciepłowniczych w innych krajach. W efekcie powstała pierwsza koncepcja ogrzewania komunalnego obejmującego całe miasto, która jednak przez kolejne lata pozostawała jedynie w sferze planów.

 

Ze względów praktycznych – szybkość i prostota wykonania oraz brak konieczności podłączenia do zewnętrznych instalacji – w pierwszych latach odbudowy w większości mieszkań stosowano ogrzewanie piecowe. Wkrótce po 1948 roku rozpoczęto realizację projektu budowy ciepłowni dzielnicowych – plany przewidywały wybudowanie sześciu elektrociepłowni położonych nad Wisłą oraz dziesięciu ciepłowni rejonowych. Zbudowano jednak tylko kilka ciepłowni osiedlowych o mocach 10-15 MWt, a z czasem odstąpiono od koncepcji budowy elektrociepłowni, zastępując je lokalnymi kotłowniami, których do 1964 roku powstało aż 950.

 

 

Przełomową datą dla rozwoju ciepłownictwa w Warszawie był 26 kwietnia 1952 roku, kiedy to Prezydium Rządu przyjęło uchwałę w sprawie uciepłownienia stolicy w oparciu o skojarzoną gospodarkę energetyczną. Pierwszy etap jej realizacji polegał na instalacji sieci centralnego ogrzewania w dzielnicach śródmiejskich z jednoczesnym przystosowaniem Elektrowni Powiśle do produkcji ciepła. Powołano również Zakład Sieci Cieplnej Warszawa w Budowie (ZSC), w którego gestii leżało inwestowanie i wykonawstwo, a następnie eksploatacja sieci cieplnych zasilanych z elektrociepłowni. Jednym z decydujących czynników przyspieszających wprowadzenie zdalaczynnego ogrzewania w centrum stolicy, była budowa Pałacu Kultury i Nauki (PKiN) – daru narodu radzieckiego dla narodu polskiego. Ogrzanie pierwszego warszawskiego drapacza chmur wymuszało zastosowanie technologii, która nie wymagałaby konstrukcji komina obok czy też na reprezentacyjnym gmachu.

 

W październiku 1953 roku uruchomiony został pierwszy odcinek sieci cieplnej ulicami: Drewnianą, Bartoszewicza, Nowy Świat, Świętokrzyską i Emilii Plater z odgałęzieniem do Pałacu Kultury i Nauki. Fragment o długości 3,5 km oddano do eksploatacji 10 kwietnia 1954 roku – ciepło zostało doprowadzone do dwudziestu dużych budynków mieszkalnych oraz na budowę PKiN. Na koniec tego roku przedsiębiorstwo ogrzewało już budynki o kubaturze 1 200 tys. m3. Natomiast do eksploatacji działających w stolicy kotłowni Prezydium Rady Narodowej powołało zakład Miejskie Ciepłownie w m.st. Warszawie.


22 stycznia 1957 roku z połączenia Zakładu Sieci Cieplnych Warszawa w Budowie i Miejskich Ciepłowni powstało Stołeczne Przedsiębiorstwo Gospodarki Cieplnej. Wybudowane w przeciągu poprzednich lat sieci o długości już 62 km pozwalały na dostawy ciepła do Śródmieścia, Muranowa oraz Starego i Nowego Miasta. Jedną z najważniejszych inwestycji tego okresu była poprowadzona wzdłuż ul. Jagiellońskiej magistrala żerańska o długości 8,6 km, doprowadzająca ciepło do nowo wybudowanych osiedli Praga I i II.

 

W 1960 roku Stołeczne Przedsiębiorstwo Gospodarki Cieplnej połączono z Przedsiębiorstwem Warszawskich Inwestycji Cieplnych i powołano Stołeczne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (SPEC). Długość sieci cieplnej wyniosła wówczas 140 km, oddano do eksploatacji jedną z najważniejszych inwestycji sieciowych – tunel pod dnem Wisły, dzięki któremu możliwe było doprowadzenie ciepła z Żerania do nowych osiedli w północno-zachodniej części miasta – Żoliborza, Bielan, Młocin i na Wolę. Pięć lat później scalono w jeden układ trzy warszawskie elektrociepłownie. Od tego momentu Powiśle, Żerań i Siekierki pracowały we wspólnej sieci.

 

Rozwój systemu ciepłowniczego Warszawy pozwolił na objęcie centralnym ogrzewaniem zdecydowanej większości mieszkań: w 1950 roku było to tylko 18,5% lokali, w 1960 roku – już 44,8%, a w 1978 roku – 84,4%. Najważniejszymi dostawcami ciepła były elektrociepłownie oraz zakład na Woli, wciąż jednak funkcjonowały także kotłownie osiedlowe i lokalne. Liczba tych niewielkich obiektów malała z biegiem lat: o ile w 1970 roku było ich 662, to pod koniec 1979 roku – już tylko 390. 

 

 

Począwszy od 1967 roku w stolicy zaczął zarysowywać się problem deficytu mocy cieplnej. Rozbudowa elektrociepłowni nie nadążała za rosnącymi potrzebami miasta. Pod koniec lat 70. XX wieku braki w zaopatrzeniu w ciepło oceniano na 20% posiadanej mocy dyspozycyjnej. Pogorszenie tej sytuacji spowodowane było również zakłóceniami w dostawach paliwa wynikającymi z kryzysu gospodarki centralnie sterowanej. Bezpośrednim objawem słabej kondycji warszawskiego ciepłownictwa w warunkach ówczesnej gospodarki były chłodne kaloryfery w tysiącach mieszkań. SPEC na bieżąco starał się reagować na pojawiające się problemy i stosować możliwie nowoczesne rozwiązania techniczne, które z jednej strony zmniejszałyby awaryjność infrastruktury, a z drugiej poprawiały efektywność dostaw ciepła.

 

Już w 1966 roku do systemu cieplnego wprowadzono regulację wewnętrznych instalacji c.o. i węzłów cieplnych przez kryzowanie. W 1969 roku w celu polepszenia warunków zasilania na nowo budowanych osiedlach na Woli uruchomiono przepompownię przy ul. Rawskiej. Natomiast w przepompowni „Batory” w 1971 roku zastosowano po raz pierwszy pompy z regulowaną prędkością obrotów (układ Cramera) oraz wprowadzono do eksploatacji zawory termoregulacyjne „Samson” i „Clorius”.

 

Jednocześnie prowadzono wymianę skorodowanych odcinków sieci wybudowanych w technologiach bezkanałowych w latach wcześniejszych. Od roku 1975 rozpoczęto wprowadzanie do eksploatacji wymienników płytowych ze stali nierdzewnej. W kolejnych latach opracowano metody przywracania

drożności instalacji wewnętrznych c.o. przez płukanie środkami chemicznymi.

 

W 1977 roku rozpoczęto eksploatację wymienników JAD, uruchomiono przepompownię „Marymont” oraz wprowadzono do budowy sieci technologię naziemną i napowietrzną. W roku 1980 dla szybkiej lokalizacji nieszczelności w systemie cieplnym rozpoczęto barwienie wody sieciowej, a jednocześnie po raz pierwszy zastosowano metody termowizyjne. Od roku 1986 SPEC zaczął stosować rury o pogrubionej ściance – powodem tej decyzji była zła jakość wody sieciowej oraz wysoki współczynnik awaryjności, sięgający czterech awarii na 1 km sieci rocznie. Do 1990 roku wymieniono ponad 300 km rur.

 

Po zmianach ustrojowych reformy wymagał cały system ciepłowniczy, który musiał „przestawić się” na funkcjonowanie w warunkach rynkowych. Najważniejszymi mankamentami, pozostałościami po gospodarce socjalistycznej, były: wysoce energochłonne technologie, brak urządzeń automatycznej regulacji sieci, brak bodźców do oszczędzania energii cieplnej oraz niewłaściwe materiały izolacyjne stosowane w budownictwie – co najmniej 30% ciepła tracono bezpowrotnie ze względu na nieocieplenie budynków. Nowa sytuacja polityczno-gospodarcza postawiła SPEC przed szeregiem wyzwań. W ciągu ostatnich kilku dekad przedsiębiorstwo zrealizowało program modernizacji warszawskiego systemu ciepłowniczego, przeszło szereg przekształceń oraz zmian organizacyjnych i własnościowych.

 

Elektrociepłownia Powiśle

 

Pierwszym źródłem ciepła systemowego dla Warszawy była Elektrownia Powiśle, pracująca – po przystosowaniu dla potrzeb ciepłowniczych jednego turbozespołu – z mocą 46 Gcal/h. W latach 1952-1953 zmodernizowano kolejne urządzenia, uzyskując docelową moc cieplną 230 Gcal/h w 1953 roku. W 1957 roku uruchomiono nową przeciwprężną turbinę ciepłowniczą o mocy 103 Gcal/h (120 MWt). 

 

 

Zakład pracował tak przez prawie dwie dekady. Dopiero połowa lat 70. XX wieku przyniosła modernizacje polegające na demontażu większości turbozespołów kondensacyjnych zakładu, pozostawiając dwa przystosowane do pracy ciepłowniczej. W 1974 roku budowa Wisłostrady spowodowała konieczność likwidacji torów kolejowych na brzegu Wisły – od tej pory dowóz paliwa odbywał się samochodami. Dziennie do zakładu przyjeżdżało nawet 40 ciężarówek o ładowności 25 ton węgla każda. Wysokie koszty eksploatacji oraz uciążliwość dla środowiska spowodowały, że Elektrociepłownia Powiśle wytwarzała tylko tyle energii cieplnej, ile niezbędne było dla Śródmieścia i ograniczała pracę do sezonu grzewczego.

 

W ostatnim okresie eksploatacji w zakładzie działały trzy turbozespoły, w tym dwie turbiny ciepłownicze:

 

• Tz10: turbina kondensacyjna produkcji Brown Boveri Compagnie, zainstalowana w 1937 roku, w 1964 roku przebudowana na pogorszoną próżnię, o mocy osiągalnej (1998 rok) 100 MWt

• Tz11: turbina kondensacyjna produkcji Brown Boveri Compagnie, zainstalowana w 1939 roku, w 1975 roku przebudowana na pogorszoną próżnię, o mocy osiągalnej (1998 rok) 105 MWt.

 

Pod koniec lat 90. XX wieku podjęto decyzję o likwidacji zakładu, w miejsce którego wybudowano przepompownię wody sieciowej z Elektrociepłowni Siekierki. W 2001 roku SPEC uruchomił magistralę „Nadbrzeżną”, dzięki czemu całe centrum Warszawy otrzymało dostawy ciepła z Elektrociepłowni Siekierki. Pozwoliło to na wyłączenie z ruchu najstarszej elektrociepłowni w mieście – EC Powiśle.

 

Elektrociepłownia Żerań

 

W 1949 roku zapadła decyzja o budowie elektrociepłowni kolektorowej o mocy elektrycznej 150 MWe

i cieplnej 520 MWt. Założenia wstępne Elektrociepłowni Żerań zostały opracowane przez Biuro Projektów Energetycznych w Warszawie, a projekt techniczny przez „Tiepłoprojekt” w Leningradzie w 1951 roku. Jeszcze w tym samym roku rozpoczęto prace budowlane. Urządzenia podstawowe dostarczono ze Związku Radzieckiego. Pierwszy turbozespół o mocy 25 MW, uruchomiony w listopadzie 1954 roku, początkowo wytwarzał tylko energię elektryczną. Produkcja energii cieplnej została rozpoczęta w roku następnym.

W trakcie realizacji budowy elektrociepłowni zapadła decyzja o rozwoju scentralizowanego systemu ogrzewania w Warszawie. Dlatego równocześnie rozpoczęto prace przygotowawcze nad rozbudową zakładu. Łącznie do 1962 roku w elektrociepłowni zainstalowano siedem kotłów parowych produkcji ZSRR i dziewięć turbozespołów, w tym sześć produkcji ZSRR, dwa – polskiej i jeden – czechosłowackiej.

 

 

W 1968 i 1970 roku został uruchomiony jeszcze jeden kocioł parowy RAFAKO i turbozespół nr 10 z turbiną przeciwprężną produkcji Zamechu. Równocześnie rozpoczął się okres instalowania kotłów wodnych. Do 1975 roku oddane były do eksploatacji cztery kotły wodne WP-120. Elektrociepłownia osiągnęła moc cieplną 1477 MWt i 250 MWe mocy elektrycznej. Podstawowym paliwem dla kotłów jest węgiel kamienny, ale na początku był wykorzystywany również gaz. Stanowił on około 30% ilości energii chemicznej zawartej w paliwie doprowadzanym do kotłów. Państwowa Inspekcja Gospodarki Paliwowo-Energetycznej w 1973 roku zabroniła stosowania gazu. Instalacja gazowa została tylko częściowo zdemontowana, co jak się później okazało, było doskonałym przykładem dużej wyobraźni cechującej żerańskich energetyków. Na początku stycznia 1979 roku, w czasie zimy stulecia, można było okresowo przywrócić spalanie gazu w kotłach. Dzięki temu przy bardzo dużych kłopotach z węglem utrzymano produkcję ciepła i energii elektrycznej. Pracujące w tym okresie pozostałe elektrociepłownie warszawskie – Siekierki i Powiśle musiały przerwać produkcję ciepła dla miasta

z uwagi na brak paliwa.

 

 

W latach 80. i na początku lat 90. XX wieku w elektrociepłowni przeprowadzono modernizację wielu procesów technologicznych. Przede wszystkim przekonstruowano układy przepływowe dziewięciu turbin, co dało zwiększenie osiągalnej mocy elektrycznej do 290 MWe. Kotły wodne zostały wyposażone w komory paleniskowe z ekranami szczelnymi. Wybudowano nową stację przygotowania wody uzupełniającej dla sieci cieplnej, opartą na technologii odwróconej osmozy. Dla zmodernizowanego układu sieci cieplnej wprowadzono nowy system sterowania i automatycznej regulacji. W latach 1993-1999 zlikwidowano trzy kotły parowe, a w ich miejscu w 1996 i 2000 roku zostały wybudowane dwa fluidalne.

 

Elektrociepłownia Siekierki

 

Trzecim zakładem produkującym ciepło dla Warszawy, największym w Polsce i drugim pod względem wielkości w Europie, jest Elektrociepłownia Siekierki. Jej początki sięgają 1949 roku, kiedy Warszawskie Biuro Projektów Energetycznych przedstawiło koncepcję lokalizacji elektrociepłowni nad Wisłą w okolicach Siekierek. Początkowo rozpatrywane były trzy lokalizacje: przy zbiegu ulic Bartyckiej i Czerniakowskiej, okolice skrzyżowania Czerniakowskiej i Chełmskiej oraz teren wsi Augustówka, zamieszkałej przez potomków Tatarów. W 1956 roku premier Józef Cyrankiewicz ostatecznie zatwierdził lokalizację w Augustówce i dwa lata później rozpoczęła się budowa Elektrociepłowni Siekierki.

 

Generalnym wykonawcą projektu był Energoprojekt Warszawski pod kierunkiem Jerzego Garalda. W pracach projektowych uwzględniono doświadczenia działającej już elektrociepłowni na Żeraniu, jednak wprowadzono wiele rozwiązań nowatorskich. Przede wszystkim przyjęto wariant stosowania lekkich konstrukcji. Ściany wewnętrzne i dach kotłowni zostały wsparte na konstrukcjach kotłów. Tylne ściany kotłów stanowiły jednocześnie część zewnętrzną budynku głównego. Inaczej niż na Żeraniu zostały ustawione turbozespoły – prostopadle do podłużnej osi maszynowni, co w znacznym stopniu zmniejszyło jej kubaturę.

 

Budowa elektrociepłowni została rozpoczęta w 1958 roku. Pierwszy turbozespół kondensacyjny, a więc wytwarzający tylko energię elektryczną o mocy 50 MWe oddano do eksploatacji 4 grudnia 1961 roku. 

 

 

W początkowym etapie elektrociepłownia została wybudowana w tzw. układzie kolektorowym, czyli takim samym jak na Powiślu i Żeraniu. Składały się na niego cztery kotły parowe typu OP-230, turbozespół kondensacyjny z turbiną TK 50 i pięć turbozespołów kondensacyjnych, ale przystosowanych do pracy ciepłowniczej z turbinami TK 30. Elektrociepłownia w 1962 roku osiągnęła moc elektryczną 200 MWe i cieplną 522 MWt.

 

W latach 1967-1984 nastąpiła rozbudowa zakładu. W rezultacie zainstalowano: cztery kotły wodne opalane węglem kamiennym, w tym trzy typu WP-120 i jeden typu WP-200; cztery kotły wodne opalane olejem – dwa typu PTWM-100 i dwa typu PTWM-180; cztery bloki ciepłownicze kocioł-turbozespół, w tym trzy z turbiną typu BC-100 i jeden z turbiną typu BC-90. W rezultacie rozbudowy powstał jeden z największych w Polsce kompleksów energetycznych, skupiający na swoim terenie bardzo dużo różnorodnych urządzeń.

 

W elektrociepłowni od 1984 roku rozpoczęto modernizację urządzeń podstawowych oraz pomocniczych ciągów technologicznych. W 1987 roku zostało uruchomione dodatkowe ujęcie wody z Wisły, gdyż dotychczasowe miało zbyt małą wydajność. W 1993 roku turbina kondensacyjna nr 1 została przystosowana do pracy ciepłowniczej. Kolejny etap modernizacji, zakończony w 1998 roku, dotyczył bloków ciepłowniczych – zostały wymienione układy regulacji oraz wprowadzono komputerowy system nadzoru.

 

W 2002 roku przebudowano część niskoprężną turbiny, co w znacznym stopniu zwiększyło sprawność całego bloku ciepłowniczego. Przeprowadzono również kompleksową modernizację kotła nr 2, zostały wymienione praktycznie wszystkie elementy oraz dobudowano instalację odsiarczania.

 

Ciepłownia Wola

 

Ciepłownia Wola została uruchomiona w 1974 roku. Jej budowa została wymuszona koniecznością zasilenia  nowych osiedli w zachodniej części Warszawy, głównie Ursusa i Jelonek, oraz znajdujących się tam zakładów przemysłowych. Początkowo zainstalowano kotły wodne typu PTWM-100 produkcji Taganroskiej Fabryki Kotłów. Były to kotły wodno-rurkowe, jednociągowe, opalane olejem opałowym ciężkim (mazutem), o wydajności 116 MWt każdy. W latach 1975 i 1978 uruchomiono jeszcze dwa takie kotły. Kolejny kocioł nr 5 typu KWGM-100 produkcji Drohobyckiej Fabryki Kotłów o wydajności 116 MWt został uruchomiony w 1980 roku. Osiągalna moc cieplna zakładu wynosiła wówczas 570 MWt. W ciepłowni zainstalowano również pięć małych kotłów parowych celem podgrzewania mazutu. Są to kotły typu EO-125-021. W 2003 roku kocioł nr 5 został zdemontowany z uwagi na zły stan techniczny i brak zamówienia na moc cieplną ze strony miasta. Ciepłownia Wola eksploatowana jest obecnie tylko w sezonie grzewczym i to przy niższych temperaturach zewnętrznych. Zasila ona dwie magistrale ciepłownicze: „F” w kierunku Śródmieścia i J” w stronę Jelonek. Trzecia magistrala „UR”, prowadząca do Ursusa, od kilku lat nie jest eksploatowana.

 

Ciepłownia Kawęczyn

 

Ciepłownia Kawęczyn stanowi trzecie pod względem wielkości źródło zaopatrzenia Warszawy w energię cieplną. Została uruchomiona jako ciepłownia w 1983 roku. W zakładzie zainstalowano cztery kotły wodne typu WP. W kolejnych latach planowano montaż kotłów parowych i turbozespołów ciepłowniczych, gdyż takie były ówczesne założenia rozwoju ciepłownictwa w Warszawie.  Na potrzeby Ciepłowni Kawęczyn pracowało samodzielne laboratorium chemiczne, stacja prób urządzeń elektrycznych, duży warsztat mechaniczny i elektryczny oraz nowoczesny magazyn. We współpracy z placówkami badawczymi i naukowymi podejmowano działania w kierunku optymalizacji ekonomiki pracy urządzeń wytwórczych, a także testowano nowe technologie. Przykładem takiej współpracy jest stacja odsiarczania spalin metodą radiacyjną.

 

Po ociepleniu tysięcy budynków w Warszawie w latach 90. XX wieku zapotrzebowanie na energię cieplną zmniejszyło się w sposób znaczny. Nie było konieczności budowania nowych bloków energetycznych z turbozespołami. Zatem zakład w dalszym ciągu pozostał ciepłownią. Co więcej, w 2002 roku został wyłączony z eksploatacji jeden z dwóch kotłów WP-120. Na terenie ciepłowni znajduje się komin, stanowiący jeden z najciekawszych obiektów budowlanych w Warszawie. Ma wysokość 300 m i jest wyższy od Pałacu Kultury i Nauki. W przewodach kominowych w 1988 roku został zainstalowany stały monitoring spalin. Instalacja drenażowa komina i budynku głównego jest jednocześnie źródłem wody technologicznej dla zakładu.

 

Dziś warszawski system ciepłowniczy jest jednym z największych i mających najdłuższą historię w Europie. Suma długości rurociągów przekracza 1700 km, z czego 300 km stanowią magistrale, a po 700 km – sieci rozdzielcze i przyłącza. Infrastruktura zasila obszar o powierzchni 190 km2, doprowadzając ciepło do 19 tys. obiektów, o kubaturze przekraczającej 230 mln m3. Ciepło systemowe pokrywa ponad 80% zapotrzebowania miasta, a wytwarzane jest obecnie w elektrociepłowniach Siekierki i Żerań oraz ciepłowniach: Kawęczyn i Wola.

 

Wersja do druku Wersja do druku | Mapa witryny
© Całość praw autorskich: Filip Wiśniewski