Zalążki w Polsce

Stosowane na co dzień pojęcie „energetyka” obejmuje szeroki obszar znaczeń: surowce energetyczne, wytwarzanie, przesyłanie, odbiór oraz przetwarzanie i użytkowanie energii (elektrycznej i cieplnej). Według słownika wyrazów obcych słowem „elektroenergetyka” określa się dział energetyki obejmujący zastosowanie elektryczności do celów energetycznych. Często autorzy dodają jeszcze: dział energetyki obejmujący wytwarzanie energii elektrycznej, jej przetwarzanie, przesyłanie i zużywanie. Poniższe przemyślenia zostały poświęcone właśnie tak sformułowanemu pojęciu. W pewnych przypadkach używane są słowa „energetyka” czy „energetyk”, ale także w powyższym rozumieniu.

 

Rozwój elektroenergetyki został zapoczątkowany wynalezieniem maszyn elektrycznych: prądnicy prądu stałego (w latach 1833-1872), transformatora (1831rok), a także silnika trójfazowego (1889 rok). Po 1870 roku zaczęto budować małe generatory służące do oświetlania poszczególnych domów. Pierwszą większą elektrownię prądu stałego zbudował w 1882 roku Thomasa A. Edison w Nowym Jorku, a rok później w Europie powstała taka w Mediolanie. Duże znaczenie miało opracowanie sposobu przesyłania energii elektrycznej przy stosunkowo niewielkich stratach. Francuski elektrotechnik Marcel Déprez przesyłał w 1882 roku w Monachium moc około 1,5 kW na odległość 57 km przy napięciu 2000 V i sprawności 22%. Zaczęto podwyższać napięcie przesyłowe i z Paryża do Creil (56 km) przesyłano prąd o napięciu 6000 V przy sprawności 45%. W dalszych latach dzięki pracom m.in. inżyniera niemieckiego Oskara von Millera i innych udało się zwiększyć napięcie w linii prądu stałego do 125 kV (1927 rok).

 

Pierwszą elektrownię prądu zmiennego trójfazowego zbudował w 1891 roku w Lauffen w Niemczech Michał Doliwo-Dobrowolski. Była to elektrownia wodna z turbiną o mocy 300 KM i prądnicą 230 kW. Po podwyższeniu napięcia z 95 V do około 15 kV moc przesyłano linią trójfazową o długości około 170 km do Frankfurtu n. Menem przy sprawności około 75%.

 

Po krótkim okresie rywalizacji między różnymi systemami elektroenergetycznymi opartymi na prądzie stałym oraz przemiennym: jedno-, dwu- i trójfazowym (do końca XIX wieku) rozpoczął się czas przyspieszonego rozwoju elektroenergetyki opartej na prądzie trójfazowym. W latach tych następował stopniowy wzrost napięć i mocy wytwarzanych przez prądnice – duże znaczenie dla tych procesów miało wynalezienie w 1895 roku przez fizyka Sebastiana Zianiego de Ferrantiego wyłącznika olejowego.

 

 

Pierwsze zastosowanie elektryczności na ziemiach polskich miało miejsce w 1878 roku w Hucie Królewskiej. F. M. Kwiatkowski w 1879 roku podjął próbę oświetlenia fabryki Bernarda Hantkego lampami łukowymi, a Gravier w 1880 roku oświetlił tkalnie w Zawierciu. Pierwszą elektrownię użyteczności publicznej w obecnych granicach kraju uruchomiono 1 października 1889 roku w Szczecinie, następną 30 czerwca 1891 roku we Wrocławiu, kolejne zaś w zaborze rosyjskim: w Radomiu w 1901 roku i Wilnie w 1903 roku, a w zaborze austriackim: w Bielsku-Białej w 1893 roku i Przemyślu w 1896 roku. Należy dodać, że uruchamianiu nowych elektrowni towarzyszyło powstawanie zrzeszeń elektryków, organizowano zjazdy i spotkania branżowe (np. 1-3 października 1903 roku, w 1912 roku w Krakowie). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w dniach 7-9 czerwca 1919 roku, odbył się zjazd elektrotechników, na którym powołano do życia Stowarzyszenie Elektryków Polskich. Nowo powstałe stowarzyszenie stało się spadkobiercą tradycji pionierów społecznej pracy nad rozwojem polskiej elektroenergetyki. Równolegle działały: Związek Narodowy Inżynierów Elektryków, Polski Związek Przedsiębiorstw Elektrotechnicznych, Związek Elektrowni Polskich, Polski Komitet Elektrotechniczny i Polski Komitet Energetyczny. Społeczna praca członków tych stowarzyszeń znacząco przyczyniła się do popularyzacji wiedzy o elektryce i pozytywnie wpłynęła na prace legislacyjne dotyczące elektroenergetyki.

 

Równolegle z budową elektrowni komunalnych powstawały elektrownie przemysłowe, tramwajowe i kopalniane, a w wielu miastach pojawiły się sieci elektryczne (zarówno napowietrzne, jak i kablowe). W marcu 1906 roku sieć rozdzielcza Krakowa miała już około 14 km długości. Zaczęto też konstruować sieci łączące różne elektrownie w jeden minisystem, co wpłynęło na organizację i powstanie terenowych zakładów energetycznych (spółek prawa handlowego z przewagą kapitału prywatnego).

 

Początkowo wszystkie urządzenia w energetyce pochodziły z firm niemieckich – AEG i Siemens. Był to argument za sprowadzaniem z Rzeszy specjalistów zajmujących się ich budową i obsługą, których doświadczenie i fachowość były dla Polaków bezcenne. Cały czas dążono jednak do wykształcenia własnej kadry. Przy udzielaniu zagranicznej firmie koncesji wprowadzano zastrzeżenie, że koncesjonariusz w ciągu pierwszych czterech lat mógł zatrudniać zagranicznych specjalistów, którzy stopniowo mieli być zastępowani przez miejscowych fachowców, tak aby w dziesiątym roku koncesji cały personel składał się wyłącznie z pracowników polskich.

 

 

5 grudnia 1918 roku powstała spółka akcyjna Siła i Światło, która dążyła do rozwijania aktywności gospodarczej w dziedzinie elektryfikacji kraju. Jednym z elementów jej działalności było przejmowanie i wykup firm energetycznych kontrolowanych przez kapitał zagraniczny. Można przyjąć, że tak rozpoczął się proces tworzenia polskiej elektroenergetyki, a ludzi w nim uczestniczących można śmiało nazwać pionierami krajowej energetyki. Działalność spółki Siła i Światło nie ograniczała się do spraw elektryfikacyjnych. Ważnym obszarem jej aktywności była komunikacyjna trakcja elektryczna – powstał dzięki niej szereg podmiejskich kolei elektrycznych, szczególnie w okręgu łódzkim, ale i warszawskim (linie: Warszawa-Młociny-Modlin, Warszawa-Grodzisk-Żyrardów). W ramach Siły i Światła w 1922 roku powołano spółkę akcyjną Elektryczne Koleje Dojazdowe z kapitałem 500 tys. złotych. 11 grudnia 1927 roku wyjechał na trasę pociąg WKD – była to pierwsza w Polsce normalnotorowa zelektryfikowana linia kolejowa – legendarna warszawska „wukadka”.

 

Elektroenergetyka w Polsce przedwrześniowej była w 85% własnością kapitału zagranicznego występującego bądź w jawnej formie przedsiębiorstw obcych, bądź w formie przedsiębiorstw polskich bazujących na obcym kapitale. Zaledwie 15% majątku zainwestowanego w tej gałęzi gospodarki narodowej należało do państwowego lub samorządowego kapitału polskiego. Zaczęły kiełkować więzi między energetykami i rozpoczęło się wypracowywanie form współpracy, wzorów zachowań, rodziły się obyczaje, kształtowała tradycja, chociaż duże rozdrobnienie i podziały własnościowe nie sprzyjały temu procesowi. Branża coraz prężniej się rozwijała. Powstało szkolnictwo zawodowe, wprowadzono strój energetyka (monterzy, inkasenci), rozpoczęły działalność energetyczne kasy zapomogowo-pomocowe, powstało budownictwo zakładowe.

 

 

Ustawa elektryczna

 

Gospodarka elektryczna w Polsce aż do uzyskania niepodległości w 1918 roku była prowadzona przez państwa zaborcze przede wszystkim z dbałością o własne interesy polityczne i gospodarcze. W styczniu 1920 roku powołana została przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu Państwowa Rada  Elektrotechniczna, która wyłoniła spośród siebie specjalną komisję do opracowania projektu ustawy o wytwarzaniu, przetwarzaniu i rozdziale energii elektrycznej.

 

Komisja ta przedstawiła Radzie projekt ustawy, który został przez nią zatwierdzony i przedstawiony rządowi, a następnie wniesiony przez ministra robót publicznych do Sejmu Ustawodawczego na posiedzeniu 21 marca 1922 roku. Sprawozdawcą ustawy był poseł Majewski, który po zreferowaniu poszczególnych przepisów powiedział m.in.: W wieku XIX mogliśmy obserwować wielkie zmiany, jakie zaszły na całym obszarze świata, bo był dokonany wynalazek pary i zaczęła działać machina parowa. Machina parowa przetworzyła oblicze świata nie tylko zewnętrznie, ale również wkroczyła w dziedzinę społeczną i stworzyła nowe warunki rozwoju ekonomicznego. Jednak koniec XIX wieku zaznaczył się szerokim zastosowaniem nowego wynalazku, mianowicie do konkurencji z parą przyszła elektryczność.

 

Podsekretarz stanu w Ministerstwie Robót Publicznych, poseł  Mieczysław Rybczyński, dodał: Przedkładając Wysokiemu Sejmowi projekt ustawy o elektryfikacji, rząd ma zamiar uczynić pierwszy krok w kierunku, w którym w naszym państwie dotychczas bardzo mało zrobiono. Do słów posła referenta dodam tylko to, że jeżeli w państwach innych zużycie energii elektrycznej wynosi 100-200 kWh na głowę, to w naszym państwie zużycie to wynosi zaledwie 9 kWh na głowę.

 

Przytoczone wyżej słowa nie ilustrowały jednak pełnego stanu zaniedbań, jakie niepodległe państwo polskie odziedziczyło po zaborcach. Według danych statystycznych z 1920 roku na terenie całego kraju – bez Górnego Śląska – istniało zaledwie 81 elektrowni użyteczności publicznej, trzy przedsiębiorstwa rozdzielające energię elektryczną oraz trzy towarzystwa o charakterze spółek kapitałowych z udziałem kapitału zagranicznego. Ustawa elektryczna była osiągnięciem prawodawczym o wielkim znaczeniu, nie miała precedensu w wielu państwach europejskich, znacznie wówczas bardziej uprzemysłowionych niż Polska.

 

W Wielkiej Brytanii obowiązywały w tym czasie tzw. Electric Lighting Acts z lat 1882-1888 oraz z 1913 roku, które przewidywały nadawanie uprawnień na prowadzenie zakładu elektrycznego przez ministra handlu lub ich zatwierdzenie przez parlament. We Francji obowiązywała ustawa z 15 czerwca 1906 roku, na mocy której gminy lub związki samorządu terytorialnego udzielały koncesji na prowadzenie zakładu elektrycznego oraz na rozdzielanie energii elektrycznej. W Niemczech prowadzenie zakładu elektrycznego nie wymagało uzyskania akceptacji rządowej, ale należało najpierw uzyskać zgodę władzy przemysłowej oraz zawrzeć umowę z gminą.

 

Punktem wyjścia polskiej ustawy elektrycznej z 21 marca 1922 roku była zasada wyrażona w art. 5, wskazująca, że uprawnienie do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania lub rozdzielania energii elektrycznej w celu zawodowego jej zbywania wydaje rząd w osobie ministra robót publicznych. Art. 8 przyznawał zakładom elektrycznym prawo do bezpłatnego korzystania z dróg, ulic i placów publicznych, za odszkodowaniem zaś z posiadłości państwowych, gminnych i prywatnych – w celu prowadzenia przewodów nad- lub podziemnych, ustawiania stacji transformatorowych i innych urządzeń, umocowywania przewodów i wsporników na ścianach i dachach budynków oraz obcinania gałęzi drzew w pobliżu przewodów elektrycznych.

 

 

Dalsze uprawnienia przyznane zostały zakładom elektrycznym użyteczności publicznej z mocy art. 10 ustawy. Mogły one w drodze wywłaszczenia lub okresowo zajmować nieruchomości stale lub czasowo potrzebne do budowy i utrzymania zakładu elektrycznego. Obok tych postępowych przepisów w ustawie elektrycznej znalazły się również treści, które podyktowane zostały względami ochrony prywatnej własności. Niewątpliwie wpływały one hamująco na szybki rozwój elektryfikacji wsi.

 

Przyjęcie ustawy elektrycznej przyczyniło się do rozwoju elektroenergetyki w Polsce, co z kolei umożliwiło dalszy rozwój polskiej gospodarki. W rozporządzeniu wykonawczym do ustawy o popieraniu elektryfikacji został przewidziany podział kraju na okręgi elektryfikacyjne. Wyjątkiem było sześć województw wschodnich, gdzie wymagania do uzyskania ulg podatkowych były łagodniejsze oraz województwo śląskie, którego ustawa nie obejmowała. W 1937 roku istniało 17 okręgów elektryfikacyjnych:

 

Okręg 1 – pomorski: Pomorska Elektrownia Krajowa Gródek oraz Związek Elektryfikacyjny Chełmno-Świecie- Toruń.

Okręg 2 – bydgoski: Państwowa Centrala Elektryczna w Bydgoszczy oraz Centrala Elektryczna Wyrzysk.

Okręg 3 – poznański: przewidziany był dla powstającego, ale jeszcze niedziałającego Towarzystwa Elektryfikacyjnego Okręgu Poznańskiego.

Okręg 4 – kaliski: Okręgowy Zakład Elektryczny m. Kalisza OZEMKA.

Okręg 5 – łowicko-kujawski: był częściowo terenem działania Związku Elektryfikacyjnego Międzykomunalnego Województwa Warszawskiego ZEMWAR.

Okręg 6 – łódzki: Związek Elektryfikacyjny Międzykomunalnego Przemysłowego Okręgu Łódzkiego ZEMPOŁ.

Okręg 7 – warszawski: Zakład Elektryczny Okręgu Podstołecznego ZEOP (na prawym brzegu Wisły), lewobrzeżna część okręgu była elektryfikowana na podstawie uprawnienia udzielonego Elektrowni Okręgu Warszawskiego w Pruszkowie.

Okręg 8 – piotrkowsko-częstochowski: był objęty uprawnieniami kilku przedsiębiorstw koncernu belgijskiego.

Okręg 9 – kielecko-radomski: Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko-Kieleckiego ZEORK.

Okręg 10 – krakowski: przewidziano dla będącej w stanie organizacji spółki sieciowej.

Okręg 11 – tarnowski: Okręgowy Zakład Elektryczny w Tarnowie OZET, o kapitale państwowym.

Okręg 12 – lubelski: Lubelski Związek Elektryfikacyjny Międzykomunalny LUBZEL.

Okręg 13 – przemyski: przewidziano dla spółki sieciowej będącej w stanie organizacji.

Okręg 14 – lwowski: Zakład Elektryczny Okręgu Lwowskiego ZEOL.

Okręg 15 – podkarpacki: Podkarpackie Towarzystwo Elektryczne o kapitale obcym z 2 % udziałem Banku Gospodarstwa Krajowego.

Okręg 16 – siedlecki: przewidziany był dla projektowanego Związku Międzykomunalnego.

Okręg 17 – mławsko-mazowiecki: posiadał tylko drobne elektrownie.

 

Wersja do druku Wersja do druku | Mapa witryny
© Całość praw autorskich: Filip Wiśniewski